داوری بین المللی

۲۷ آبان ۱۳۹۲
  داوری بین‌المللی فدراسیون بین‌المللی شطرنج در سال 1924 در پاریس تاسیس شد و الکساندر ریوب(1-پاورقی) ریاست آن را به عهده گرفت. وی تا سال 1949 یعنی به مدت 25 سال، سکان هدایت این ورزش را در دست داشت. فولکه روگارد(2-پاورقی) که نایب رئیس فیده بود در سال 1949 به ریاست فدراسیون جهانی انتخاب شد. روگارد، دومین رئیس فیده بود که دوران جدیدی را آغاز کرد، طرح‌های نوینی را به اجرا گذارد و بیش از دو دهه بر فیده حکمرانی کرد. از جمله طرح‌های روگارد، ابداع عناوین استادی در سال 1950 و عنوان داوری در سال 1951 بود. عناوین استادی شامل 6 عنوان استادی بزرگ، استادی بین‌المللی و استادی فیده در دو رده آقایان و خانم‌ها بود و در همان ابتدا عنوان استاد بزرگی به 5 نفر حاضر در فینال قهرمانی جهان سال 1948 یعنی باتوینیک، اسمیسلوف، کِرِس، رِشِفسکی و اویوه اعطاء شد و تا پایان همان سال تعداد استادان بزرگ به حدود 30 نفر رسید. داوری بین‌المللی اما داستانی دیگر داشت. یک سال دیرتر بوجود آمد، برای آقایان و خانم‌ها مشترک بود و به جای 3 عنوان فقط یک عنوان را در بر می‌گرفت، یعنی خبری از عناوین داوری بزرگ و داوری فیده (معادل استادی بزرگ و استادی فیده) نبود. اولین افرادی که داور بین‌المللی شدند 43 نفر از 16 کشور مختلف بودند که در این بین، سهم بعضی از کشورها بیشتر بود مانند شوروی سابق 7 نفر، انگلیس و هلند 6 نفر و آمریکا، اسپانیا، سوئد و مجارستان هر کدام 3 نفر. معروف‌ترین این افراد: ماکس اویوه(3-پاورقی) ، الکساندر کوتوف، میلان ویدمار، آلبرت هوروویتز، ریوب و روگارد بودند. تا پایان دهه 1950 این عنوان به 124 نفر اعطاء شد از جمله به فلورنسیو کامپومانس(4-پاورقی) رییس سابق فدراسیون جهانی. در دهه 1960 هم تعداد داوران بین‌المللی 125 نفر اضافه شدند و به 249 نفر رسیدند. در دهه‌های بعد آمار چنین بود: دهه 1950 1960 1970 1980 1990 2000 2013-2010 تعداد 124 125 195 552 484 479 307   طبق آمار فوق در دهه 1980 بیش از 550 نفر به داوران بین‌المللی اضافه شده که بیشترین تعداد در یک دهه را شامل می‌شود. البته در چند سال اخیر 307 عنوان داوری بین‌المللی اعطاء شده است که میانگینی بیشتر از همه دهه‌های گذشته دارد. برای عده‌ای نیز در سایت فیده، سال اخذ عنوان مشخص نیست. هم اکنون در جهان بیش از 2000 داور بین‌المللی وجود دارد. طبق قوانین، حداقل سن برای کسب عنوان داوری بین‌المللی 21 سال و برای کسب نورم، 18 سال می‌باشد. آمار سال به سال نیز نکات جالبی در بر دارد. تعداد عناوین اعطاء شده در طول یک سال تا 1978 همیشه زیر 20 نفر بود (به جز 3 مورد) ولی از آن سال به بعد شتاب می‌گیرد بطوری که دیگر کمتر از 20 نفر نمی‌شود (به جز 4 سال). بیشترین عنوان داوری در سال 1986 اعطاء شده است با 92 مورد و بعد از آن در سال‌های 1988 و 2012 با 87 و 86 مورد. کمترین عنوان داوری اعطاء شده در سال‌های اخیر نیز مربوط به 2006 تا 2008 است که به ترتیب 10 و 15 و 17 مورد بوده است. در زیر، نام بعضی از داوران معروف جهان و سال کسب عنوان برای آنها آمده است: هری گولومبک، انگلستان 1954 یوری آورباخ، شوروی 1969 لوتار اشمید، آلمان 1974 استوارت روبن، انگلستان 1976 حسینقلی سالور، ایران 1977 کاستو آباندو، فیلیپین 1978 جری والش، انگلستان 1978 گرت گیسن، هلند 1979 ایگناتیوس لئونگ، سنگاپور 1979 فائق حسنوف، آذربایجان 1980 ریموند کین، انگلستان 1981 آندری فیلیپویچ، لهستان 1984 فرانکا داپیران، ایتالیا 1986 دیرک دریدر، بلژیک 1986 ورنر استوبن وول، اتریش 1990 حمید عبدمجید، مالزی 1990 مهدی عبدالرحیم، امارات 1992 آشوت وارداپتیان، ارمنستان 1993 پاناگیوتیس نیکولوپولوس، یونان 1993 هشام اِلقِندی، مصر 1994 راتینام آنانتارام، هند 2001 مهرداد پهلوان‌زاده، ایران 2002       جدول داوران بین‌المللی به تفکیک کشور برای خود وصف جداگانه‌ای دارد. این جدول نشان می‌دهد که در بین کشورهای عضو فیده، تعداد 130 کشور حداقل دارای یک داور بین‌المللی هستند. از این تعداد، 15 کشور دارای یک داور، 18 کشور دارای دو داور، 8 کشور دارای 3 داور، 8 کشور دارای 4 داور هستند و ...... 60 کشور دارای 10 داور و بیشتر هستند. 44 کشور دارای 15 داور و بیشتر هستند. 33 کشور دارای 20 داور و بیشتر هستند. 25 کشور دارای 25 داور و بیشتر هستند. 16 کشور دارای 30 داور و بیشتر هستند. 6 کشور دارای 50 داور و بیشتر هستند و یک کشور یعنی روسیه دارای بیش از یکصد داور می­باشد. کشور ما با 28 داور در جایگاه 17 جهان قرار دارد. قسمتی از این جدول چنین است: ردیف 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 کشور روسیه هند اسپانیا آلمان یونان صربستان مجارستان آرژانتین مصر فرانسه تعداد 107 97 79 55 52 52 46 39 36 33 ردیف 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 کشور بلغارستان دانمارک آمریکا ایتالیا هلند امارات ایران کرواسی برزیل چین تعداد 33 33 32 32 32 31 28 28 27 27 ردیف 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 کشور لهستان عراق سوریه اتریش سویس اوکراین چک ترکیه نیجریه انگلیس تعداد 27 26 26 25 25 23 23 23 23 22   در اینجا به مقایسه دیگری می‌پردازم که شاید گویاتر و زیباتر از جدول قبلی باشد. فیده هر ماه اقدام به انتشار لیست کشورهای برتر جهان از جهت میانگین ریتینگ 10 نفر اول هر کشور می‌کند به طوری که تعداد استادان بزرگ و استادان بین‌المللی هر کشور نیز قابل مشاهده است. در جدول زیر، این لیست را با لیست کشورها از نظر تعداد داوران بین‌المللی ترکیب نموده و مقایسه کرده‌ام. ستون ردیف، "جایگاه کشور بر حسب میانگین ریتینگ" می‌باشد که در کنار ستون "جایگاه در لیست داوران" قرار داده شده تا به راحتی بتوان اختلاف را حس کرد. تعداد استادان بزرگ و تعداد داوران بین‌المللی نیز در کنار هم آمده تا قابل مقایسه باشد. جدول زیر مربوط به ماه نوامبر 2013 است: ردیف جایگاه در لیست داوران کشور میانگین ریتینگ تعداد استاد بزرگ تعداد داور بین‌المللی 1 1 روسیه 2743 221 107 2 26 اوکراین 2704 81 23 3 20 چین 2673 34 27 4 10 فرانسه 2666 47 33 5 50 ارمنستان 2658 36 12 6 7 مجارستان 2654 52 46 7 13 آمریکا 2648 79 32 8 2 هند 2644 34 97 9 15 هلند 2637 30 32 10 33 اسرائیل 2632 39 20 11 21 لهستان 2625 38 27 12 30 انگلستان 2625 35 22 13 4 آلمان 2622 80 55 14 54 آذربایجان 2617 20 11 15 11 بلغارستان 2610 36 33 16 3 اسپانیا 2594 43 79 17 47 گرجستان 2592 26 13 18 55 کوبا 2589 21 11 19 27 چک 2582 30 23 20 41 رومانی 2582 21 16 21 6 صربستان 2581 53 52 22 18 کرواسی 2580 31 28 23 69 بلاروس 2572 17 6 24 14 ایتالیا 2563 11 32 25 58 نروژ 2559 10 11 26 42 اسلوونی 2554 13 16 27 5 یونان 2553 12 52 28 19 برزیل 2544 11 27 29 34 فیلیپین 2539 15 19 30 43 سوئد 2537 19 16 . . . . . . . .           45 17 ایران 2494 9 28   در این جدول، کشور روسیه هم از نظر استاد بزرگ و هم تعداد داور در صدر قرار دارد ولی بقیه جدول، زیاد متقارن نیست یعنی بعضی کشورها از نظر داور برترند و بعضی از نظر استاد. کشورهایی که در هر دو مورد جایگاهی کمابیش یکسان دارند انگشت‌شمارند مانند مجارستان، بلغارستان، کرواسی و فیلیپین. کشورهای برتر از نظر تعداد داور: روسیه، هند، اسپانیا، آلمان، یونان و صربستان هستند. در مقابل، کشورهای برتر لیست ریتینگ: روسیه، اوکراین، چین، فرانسه، ارمنستان، مجارستان و آمریکا می‌باشند. قهرمان المپیاد استانبول (2012) یعنی کشور ارمنستان، دارای 12 داور است که کمتر از نصف کشور ما می‌باشد. کشور ما با 28 داور در مقابل 9 استاد در رده 45 لیست ریتینگ و رده 17 لیست داوران قرار دارد. اولین داور بین‌المللی کشورمان، استاد حسینقلی سالور هستند که در سال 1977 موفق به اخذ این عنوان شدند. مسابقات زون 3.1 در آن سال در کشور ما برگزار شد و سرداور آن "شانکار روی" از کشور هند بود ولی بار اصلی زون بر دوش استاد سالور بود و بعد از آن مسابقات برای ایشان تقاضای داوری بین‌المللی شد که بلافاصله تایید گشت. در سال بعد نیز شادروان عبدالحسین نوابی که ریاست زون را بر عهده داشتند به این عنوان دست یافتند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، فدراسیون شطرنج نزدیک به یک دهه تعطیل شد و لاجرم کسی عنوان داوری بین‌المللی را دریافت نکرد اما پس از بازگشایی فدراسیون در دوره ریاست آقای سیدمرتضی امامی (اولین رییس فدراسیون شطرنج جمهوری اسلامی)، آقای کنعان آذر در سال 1993 به عنوان اولین داور بین‌المللی ایران (بعد از انقلاب) تعیین شدند و در سالهای 1994 و 1995 هم آقایان مرتضوی و مظفری صاحب این عنوان شدند. سپس در دوره اول ریاست مهندس کامبوزیا بر فدراسیون شطرنج، 15 نفر در سال‌های 1998 تا 2003 به لیست داوران بین‌المللی ایران اضافه شدند و این تعداد به 20 نفر رسید که بسیار قابل ملاحظه است از جمله آقایان مصلحی (1998)، پورشاهماری (1999)، اسکندری و نجیب (2000) و پهلوان‌زاده (2002). آنگاه دوران فترت فرا رسید و تا سال 2010 کسی به نفرات قبلی اضافه نشد. البته در سال 2008 اولین دوره سمینار داوری فدراسیون جهانی (داوری فیده) در ایران برگزار شد که 11 نفر همزمان به لیست داوران فیده ایران افزوده شدند و هم اکنون (نوامبر 2013) این تعداد به 27 نفر رسیده است. کسب عنوان بین‌المللی در دوره دوم ریاست مهندس کامبوزیا نیز سرعت گرفت و طی 3 سال اخیر، تعداد 8 نفر به داوران کشورمان اضافه شدند. بدین ترتیب: خانم رینا فقیه نوبری (2010)، آقای مقصود گیاهی (2011)، آقایان احمد رضایی‌قلعه و محمدرضا لاجوردی‌زاده (2012) و خانم روشنک روشن‌طبری و آقایان علیرضا موسی‌علی، امیرعرفان هاشمی و مهدی حسینعلی (2013) تا جمع داوران بین‌المللی کشورمان در سال 2013 به 28 نفر برسد. جدول زیر، نشان‌دهنده داوران بین‌المللی کشورمان می‌باشد: سال داور بین‌المللی کلاس 1977 حسینقلی سالور A 1978 عبدالحسین نوابی D 1993 ناصر کنعان‌آذر C 1994 سیدکاظم مرتضوی D 1995 علیرضا مظفری D 1998 سیدعبداله مصلحی D 1999 حمیدرضا پورشاهماری اسماعیل صفرزاده آبتین گلکار B  D  D 2000 فریدون اسکندری ابوالقاسم نجیب غلامحسین اکبرزاده تقی برادری ازغد B B  C D 2001 اکبر باقری حسین گلشنی سیاوش خواجه‌ای C  D  D 2002 مهرداد پهلوان‌زاده عباسعلی وحید دستجردی A  D 2003 کاوه هنری حسین کاظمی C  D 2010 رینا فقیه نوبری D 2011 مقصود گیاهی C 2012 احمد رضایی‌قلعه محمدرضا لاجوردی‌زاده D D 2013 روشنک روشن‌طبری علیرضا موسی‌علی امیرعرفان هاشمی مهدی حسینعلی D  D D  D   در حال حاضر در جهان، 53 داور کلاس A و 75 داور کلاس B و 329 داور کلاس C وجود دارد و بقیه داوران کلاس D هستند. سطوح و کلاس‌های داوری، داستان خود را دارد که در زمانی دیگر به آن می‌پردازیم. شایان ذکر است که هر یک از روسای فیده برای خود طرح‌ها و ابداعاتی داشته‌اند که باعث رشد و تعالی شطرنج در سطح جهان شده است از جمله سومین رییس فیده و قهرمان اسبق جهان دکتر ماکس اویوه، طرح درجه‌بندی بازیکنان یا همان ریتینگ را ابداع کرد و رییس فعلی فیده یعنی کرسان ایلیومژینوف(5-پاورقی) نیز عناوین مختلف مربیگری بین‌المللی و عنوان داوری فیده را ابداع نمود. ناگفته نماند که چهارمین رئیس فدراسیون جهانی، استاد بزرگ فریدریک اولافسون(6-پاورقی) از کشور ایسلند بود که طی سالهای 1978 تا 1982 در این مقام قرار داشت.   در پایان، مراتب سپاس خود را از همه عزیزانی که در نگارش این مطلب یاری‌ام داده‌اند ابراز می‌دارم بخصوص آقایان مظفری و نجیب. تشکر ویژه از استاد سالور که با بررسی دقیق متن و معرفی کتاب Fide Golden Book دروازه‌ی اطلاعات تاریخی شطرنج را به روی من گشودند.. سیدمحمدرضا لاجوردی‌زاده   «داور باید بهتر از هر کس دیگر موارد شبهه را بشناسد و بیش از همه به دلیل و برهان، متکی باشد. از مراجعه افراد، کمتر از همه ملول شود. در کشف حقیقت، شکیباتر از همه باشد و چون حکم برایش آشکار شد، قاطعانه رای دهد»     Alexander Rueb-1  اولین رئیس فیده - الکساندر ریوب (1959-1882) در دسامبر 1882 در لاهه هلند به دنیا آمد. در رشته حقوق تحصیل کرد و به عنوان دیپلمات مشغول به کار شد. وی از بنیان‌گزاران فدراسیون جهانی بود و از سال 1924 (بدو تأسیس) به ریاست فیده برگزیده شد و تا سال 1949 به کار خود ادامه داد. وی در فوریه 1959 در لاهه درگذشت. کتابخانه بزرگ شطرنجی وی هم اکنون بخشی از کتابخانه دانشگاه آمستردام است Folke Rogard-2 دومین رئیس فیده - فولکه روگارد (1973-1899) در ژوئیه 1899 در استکهلم سوئد به دنیا آمد. در ابتدا به شغل وکالت مشغول شد و در سال 1947 به عنوان نائب رییس ریوب تعیین شد. در سال 1949 به ریاست فیده انتخاب شد و تا 1970 در این سمت باقی ماند. وی در ژوئن 1973 در استکهلم بدرود حیات گفت.  Machgielis (Max) Euwe-3 سومین رئیس فیده - ماکس اویوه (1981-1901) در می 1901 در آمستردام هلند به دنیا آمد. در رشته ریاضیات تحصیل کرد و دکترا گرفت. در سال 1935 با غلبه بر آلخین، قهرمان جهان شد و تا سال 1937 صاحب این عنوان بود. او طی سال‌های 1970 تا 1978 در کرسی ریاست فیده قرار داشت. Florencio Campomanes-4 پنجمین رئیس فیده - فلورنسیو کامپومانس (2010-1927) در فوریه 1927 در مانیل فیلیپین به دنیا آمد. در دانشگاه‌های مانیل و واشنگتن در رشته علوم سیاسی تحصیل کرد و سپس قهرمان شطرنج فیلیپین شد و تیم ملی کشورش را در 5 المپیاد همراهی کرد. وی طی سال‌های 1982 تا 1995 ریاست فیده را بر عهده داشت. او چندین بار به کشور ما سفر کرده است از جمله در جریان رویارویی کارپوف با قائم مقامی در دهه فجر 1387 به عنوان ناظر فیده. Kirsan Nikolayevich Ilyumzhinov-5  ششمین رئیس فیده - کرسان ایلیومژینوف (...-1962) سیاستمدار و تاجر میلیاردر روسی در آوریل 1962 در بندر الیستا (جمهوری کالمیکی) به دنیا آمد. اجداد او که بودایی بودند در زمان استالین به این منطقه کوچ داده شده بودند. او چندی بعد از فروپاشی شوروی سابق و در حدود 30 سالگی به ریاست جمهوری کالمیکی رسید و تا سال 2010 در این سمت بود. وی از سال 1995 تاکنون در مقام ریاست فیده قرار دارد. او به زبان‌های روسی، انگلیسی، چینی، ژاپنی، کره‌ای و مغولی مسلط است. Fridrik Olafsson-6 چهارمین رئیس فیده - فریدریک اولافسون (...-1935) در ژانویه 1935 در ریکیاویک ایسلند به دنیا آمد. در 17 سالگی به قهرمانی شطرنج ایسلند رسید و یک سال بعد قهرمان اسکاندیناوی شد. وی سپس در رشته حقوق تحصیل کرد و به عنوان وکیل دادگستری در زادگاهش به کار مشغول شد. در سال 1958 در مسابقات اینترزونال شرکت کرد و موفق به کسب عنوان استاد بزرگی شد. او در سال 1978 به ریاست فدراسیون جهانی انتخاب شد ولی به علت مسائل سیاسی دوران جنگ سرد در جریان مچ قهرمانی جهان بین کارپوف و کورچنوی (1981)، با مقامات شوروی سابق درگیر شد و با مخالفت روسها نتوانست بیش از 4 سال در این پست بماند. اولافسون موفق شد با پایمردی و ایستادگی و تعویق مچ قهرمانی جهان، ایگور (پسر کورچنوی) را از پشت دیوار آهنین آزاد کرده و به وی که به سویس پناهنده شده بود بازگرداند.